Home

Βασικές λέξεις

Οι παρακάτω όροι και ονόματα ακολουθούν όχι αλφαβητική, παρά κατά το δυνατόν προοδευτική λογική σειρά, από τους οργανισμούς στις μεθόδους.

ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

Ευρωπαϊκή Ένωση

Η Ευρωπαϊκή Ένωση δημιουργήθηκε με τη Συνθήκη του Μααστρίχτ, όπου παρουσιάζεται ως «νέα φάση στη διαδικασία μιας διαρκώς στενότερης ένωσης των λαών της Ευρώπης». Εδράζεται σε τρεις «πυλώνες», ο πρώτος από τους οποίους καλύπτει την παραδοσιακή κοινοτική διάσταση (Κοινή Γεωργική Πολιτική, μεταφορές, Εσωτερική Αγορά κλπ.), ο δεύτερος την Κοινή Εξωτερική Πολιτική και Πολιτική Ασφάλειας, και ο τρίτος την αστυνομική και δικαστική συνεργασία. Ο δεύτερος και ο τρίτος πυλώνας διαφέρουν από τον πρώτο κατά τις διατάξεις που τους διέπουν.

Ευρωπαϊκή Κοινότητα

Η Ευρωπαϊκή Κοινότητα γεννήθηκε με τη Συνθήκη του Μααστρίχτ, αντικαθιστώντας την Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα. Καλύπτει μεταξύ άλλων τα εξής πεδία : γεωργία, τελωνειακή ένωση, περιβάλλον, μεταφορές, ανταγωνισμό, ελεύθερη κυκλοφορία προσώπων, προστασία καταναλωτών, νομισματική πολιτική, κοινή εμπορική πολιτική, κ. ά. Όλες αυτές οι πολιτικές συναποτελούν το λεγόμενο πρώτο (ή κοινοτικό ) πυλώνα. Αντιθέτως, δεν εμπίπτουν στον πρώτο πυλώνα και ως εκ τούτου διέπονται από διαφορετικούς κανόνες η Κοινή Εξωτερική Πολιτική και Πολιτική Ασφάλειας και η αστυνομική και δικαστική συνεργασία σε ποινικά θέματα.

ΣΥΝΘΗΚΕΣ

Συνθήκη του Μααστρίχτ

Η Συνθήκη του Μααστρίχτ, που υπογράφηκε στις 7 Φεβρουαρίου 1992 και τέθηκε σε ισχύ την 1η Νοεμβρίου 1993, συνενώνει σ' ένα και το αυτό σύνολο - το οποίο ονομάζει Ευρωπαϊκή Ένωση - τις Κοινότητες, την Κοινή Εξωτερική Πολιτική και Πολιτική Ασφάλειας και τη συνεργασία στους τομείς της Δικαιοσύνης και των Εσωτερικών (ΔΕΥ), εγκαθιδρύει την Οικονομική και Νομισματική Ένωση (ΟΕΜ) με το ενιαίο της νόμισμα (το ευρώ), καθιερώνει την έννοια της ευρωπαϊκής ιθαγένειας, και θεσμοθετεί μεγαλύτερη συμμετοχή του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στη νομοθετική διαδικασία, προβλέποντας τη διαδικασία της συναπόφασης Συμβουλίου / Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για μια σειρά τομέων.

Συνθήκη του Άμστερνταμ

Η Συνθήκη του Άμστερνταμ, που υπογράφηκε στις 2 Οκτωβρίου 1997 και τέθηκε σε ισχύ την 1η Μαΐου 1999, τροποποιεί τη Συνθήκη του Μααστρίχτ, ιδίως με την προοπτική της προσεχούς διεύρυνσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Μεταξύ άλλων, εισάγει μια ρήτρα ευελιξίας που επιτρέπει υπό ορισμένες προϋποθέσεις τη συγκρότηση «ενισχυμένης συνεργασίας» μεταξύ μέρους των κρατών μελών, μετατάσσει στον πρώτο πυλώνα (τον κοινοτικό) ένα μέρος των αντικειμένων του τρίτου πυλώνα σχετικών προπάντων με την ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων, δημιουργεί μια κοινοτική πολιτική της απασχόλησης, διακηρύσσει την αρχή της πρόσβασης των πολιτών στα έγγραφα των Οργάνων, και διευρύνει το πεδίο εφαρμογής των διαδικασιών συναπόφασης και της λήψης αποφάσεων στο Συμβούλιο με ειδική πλειοψηφία.

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ

Επικουρικότητα και αναλογικότητα

Η αρχή της επικουρικότητας έχει ως στόχο να εξασφαλίσει ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται όσο το δυνατόν πιο κοντά στον πολίτη, ενώ ελέγχεται διαρκώς ότι η δράση που αναλαμβάνεται σε κοινοτικό επίπεδο δικαιολογείται σε σχέση με τις δυνατότητες που προσφέρονται σε εθνική, περιφερειακή ή τοπική κλίμακα. Συγκεκριμένα, πρόκειται για την αρχή σύμφωνα με την οποία η Ένωση ενεργεί - εκτός στους τομείς που υπάγονται στην αποκλειστική της αρμοδιότητα - μόνον όταν η δράση της θα είναι πιο αποτελεσματική από τυχόν δράση σε εθνικό, περιφερειακό ή τοπικό επίπεδο. Συνδέεται στενά με την αρχή της αναλογικότητας, που προϋποθέτει ότι η δράση της Ένωσης δεν πρέπει να υπερβαίνει ό,τι είναι αναγκαίο για να επιτευχθούν οι στόχοι της Συνθήκης.

ΘΕΣΜΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ

Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αποτελείται από αντιπροσώπους των 370 εκατομμυρίων πολιτών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι οποίοι εκλέγονται με άμεση καθολική ψηφοφορία από το 1979. Αριθμεί σήμερα 626 μέλη, που κατανέμονται ανάλογα με τον πληθυσμό των κρατών μελών, αλλά με κάποια διόρθωση υπέρ των λιγότερο πολυάνθρωπων χωρών.

Οι κύριες αρμοδιότητες του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου είναι οι ακόλουθες:

· συμπράττει με το Συμβούλιο στη νομοθετική διαδικασία με διάφορους τρόπους, συχνά ως συννομοθέτης

· ασκεί εξουσία ελέγχου των δραστηριοτήτων της Ένωσης μέσω του διορισμού της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (και της δυνατότητας να ψηφίσει πρόταση μομφής εις βάρος της) καθώς και μέσω των γραπτών ή προφορικών ερωτήσεων που απευθύνει στην Επιτροπή και στο Συμβούλιο.

· μοιράζεται με το Συμβούλιο τις εξουσίες στα θέματα προϋπολογισμού· ειδικότερα, ψηφίζει τον ετήσιο προϋπολογισμό, τον καθιστά εκτελεστό με την υπογραφή του Προέδρου του, και ελέγχει την εκτέλεσή του μέσω της ψήφισης απαλλαγής της Επιτροπής.

Τέλος, μπορεί να προβεί στη σύσταση έκτακτων εξεταστικών επιτροπών, οι εξουσίες των οποίων δεν περιορίζονται στη δραστηριότητα των κοινοτικών οργάνων αλλά μπορεί να αφορούν και τη δράση των κρατών μελών στην εφαρμογή των κοινοτικών πολιτικών.

Τα μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου εκλέγονται από ενιαία εθνική λίστα ή από λίστες κατά περιφέρειες, ανάλογα με τη χώρα.

Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Συμβούλιο Υπουργών ή απλώς Συμβούλιο) είναι το κύριο όργανο λήψης αποφάσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στα πλαίσιά του συνεδριάζουν οι Υπουργοί των δεκαπέντε κρατών μελών οι αρμόδιοι για το αντικείμενο που αναγράφεται στην ημερήσια διάταξη: εξωτερικές υποθέσεις, γεωργία, βιομηχανία, μεταφορές, κλπ. Κάθε κράτος της Ένωσης ασκεί εκ περιτροπής την προεδρία επί 6 μήνες. Οι αποφάσεις του Συμβουλίου προετοιμάζονται από την Επιτροπή των Μονίμων Αντιπροσώπων των κρατών μελών (ΕΜΑ, Coreper), επικουρούμενη από ομάδες εργασίας αποτελούμενες από υπαλλήλους των εθνικών διοικητικών αρχών. Η ΕΜΑ εκτελεί επίσης τις εντολές που της αναθέτει το Συμβούλιο.

Το Συμβούλιο αποφασίζει με ειδική πλειοψηφία ή με ομοφωνία, ανάλογα με τη νομική βάση της θεσπιστέας πράξης. Στα πλαίσια της Ευρωπαϊκής Κοινότητας εφαρμόζεται κατά το πλείστον ο κανόνας της ειδικής πλειοψηφίας.

Επί διαδικαστικών θεμάτων οι αποφάσεις λαμβάνονται με απλή πλειοψηφία.

Ευρωπαϊκή Επιτροπή

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ή απλώς Επιτροπή, είναι ένα όργανο με εξουσίες πρωτοβουλίας, εκτέλεσης, διαχείρισης και ελέγχου, που ενσαρκώνει το γενικό συμφέρον της Ευρώπης.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή απαρτίζεται από 20 ανεξάρτητα μέλη (2 μέλη για τη Γερμανία, την Ισπανία, τη Γαλλία, την Ιταλία και το Ην. Βασίλειο και 1 μέλος για καθένα από τα άλλα κράτη), μεταξύ των οποίων ένας είναι Πρόεδρος και δύο Αντιπρόεδροι. Διορίζεται για 5 χρόνια, με κοινή συμφωνία των κρατών μελών, και κατά την ανάληψη των καθηκόντων της υπόκειται σε ψήφο έγκρισης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, ενώπιον του οποίου είναι υπεύθυνη. Το σώμα των επιτρόπων επικουρείται από διοικητικό μηχανισμό αποτελούμενο από γενικές διευθύνσεις και ειδικευμένες υπηρεσίες, το προσωπικό των οποίων είναι μοιρασμένο κυρίως μεταξύ Βρυξελλών και Λουξεμβούργου.

Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων

Το Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων αποτελείται από δεκαπέντε δικαστές, συνεπικουρούμενους από εννέα Γενικούς Εισαγγελείς, που διορίζονται για έξι χρόνια με κοινή συμφωνία από τα κράτη μέλη. Εκπληρώνει δύο βασικές λειτουργίες:

· εξακριβώνει τη συμβατότητα των πράξεων των ευρωπαϊκών οργάνων και των κυβερνήσεων με τις Συνθήκες.

· αποφαίνεται, κατόπιν αιτήσεως εθνικού δικαστηρίου, για την ερμηνεία ή την ισχύ των διατάξεων του κοινοτικού δικαίου.

Το Δικαστήριο επικουρείται από Πρωτοδικείο που ιδρύθηκε το 1989 και το οποίο εξετάζει ειδικότερα τις διοικητικές υποθέσεις των ευρωπαϊκών οργάνων και τις διαφορές που προκαλούνται από τους κοινοτικούς κανόνες ανταγωνισμού.

Ελεγκτικό Συνέδριο

Το Ελεγκτικό Συνέδριο αποτελείται από δεκαπέντε μέλη που διορίζονται για έξι χρόνια με ομόφωνη απόφαση του Συμβουλίου της Ένωσης μετά από διαβούλευση με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Ελέγχει τη νομιμότητα και την κανονικότητα των εσόδων και των δαπανών της Ένωσης, καθώς και τη χρηστή δημοσιονομική διαχείριση.

ΚΑΤΑΜΕΡΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ

Πυλώνες της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Η κοινοτική ορολογία αναφέρεται στους τρεις πυλώνες της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, υπονοώντας τις τρεις κατηγορίες τομέων στους οποίους παρεμβαίνει σε διαφορετικό βαθμό και με διαφορετικούς τρόπους η Ένωση :

· πρώτος πυλώνας : η κοινοτική διάσταση, η οποία αντιστοιχεί στις διατάξεις που περιλαμβάνονται στις Συνθήκες για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, της ΕΚΑΧ και της Ευρατόμ : ιθαγένεια της Ένωσης, πολιτικές της Κοινότητας, Οικονομική και Νομισματική Ένωση, κλπ.

· δεύτερος πυλώνας : η κοινή εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφάλειας που προβλέπεται στον Τίτλο V της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση

· τρίτος πυλώνας : η αστυνομική και η δικαστική συνεργασία σε ποινικά θέματα, που καλύπτεται από τον Τίτλο VI της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Η διαφορά μεταξύ των τριών πυλώνων έγκειται βασικά στις διατάξεις που τους διέπουν. Ο πρώτος πυλώνας λειτουργεί με την κοινοτική μέθοδο, ο δεύτερος και ο τρίτος πυλώνας με τη λεγόμενη «διακυβερνητική» μέθοδο.

ΜΕΘΟΔΟΙ

Κοινοτική και διακυβερνητική μέθοδος

Η κοινοτική μέθοδος αναφέρεται στον θεσμικό τρόπο λειτουργίας του πρώτου πυλώνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Βασίζεται στη λογική της ολοκλήρωσης και χαρακτηρίζεται ιδίως από τα ακόλουθα κύρια στοιχεία:

· το μονοπώλιο του δικαιώματος πρωτοβουλίας της Επιτροπής

· τη γενικευμένη εφαρμογή της λήψης αποφάσεων με ειδική πλειοψηφία στο Συμβούλιο

· τον ενεργό ρόλο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, που συχνά συννομοθετεί μαζί με το Συμβούλιο

· την εξασφάλιση από το Δικαστήριο της ενιαίας ερμηνείας του κοινοτικού δικαίου.

Η μέθοδος που εφαρμόζεται στο δεύτερο και τον τρίτο πυλώνα βασίζεται στη λογική της διακυβερνητικής συνεργασίας, διακρίνεται όμως από αυτήν ως εκ του ότι η Επιτροπή διαθέτει δικαίωμα πρωτοβουλίας που το μοιράζεται με τα κράτη μέλη, ότι το Κοινοβούλιο ενημερώνεται και ζητείται η γνώμη του, και ότι το Συμβούλιο μπορεί να θεσπίζει δεσμευτικές πράξεις. Κατά κανόνα, το Συμβούλιο λαμβάνει αποφάσεις με ομοφωνία.